شناسایی و اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر افت سطح آب زیرزمینی دشت قزوین با استفاده از رویکرد دلفی فازی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه مهندسی طبیعت، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه اردکان، اردکان، ایران.

2 دانشجوی دکتری آبخیزداری، گروه احیا مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی ، دانشگاه تهران ، کرج، ایران

3 دانشجوی دکتری مرتعداری، گروه احیا مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی ، دانشگاه تهران ، کرج، ایران

4 دانشجوی دکتری مدیریت مرتع، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران

چکیده

افت سطح آب زیرزمینی در دشت‌های کشاورزی ایران، به‌ویژه دشت قزوین، به یکی از عوامل اصلی در بحران کمی و کیفی منابع آبی تبدیل شده است. هدف این پژوهش، ارزیابی روند، شناسایی و اولویت‌بندی عوامل طبیعی و انسانی مؤثر بر افت سطح آب زیرزمینی دشت قزوین است. روش پژوهش ترکیبی از تحلیل روند تغییرات آب زیرزمینی با پهنه‌بندی رقومی در بازه 31 ساله (۱۳۷۳–۱۴۰۳) و روش دلفی فازی مثلثی مبتنی بر اجماع ۱۶ خبره تخصصی در حوزه آب زیرزمینی، کشاورزی و مدیریت منابع آب بوده است. یافته‌ها نشان داد که میانگین افت عمق سطح ایستابی در دشت قزوین طی ۳۰ سال حدود 5/20 متر و نرخ افت سالانه تقریبی 68/0 متر بوده است؛ میانگین بیشترین افت (30 متر) در شمال شرق و جنوب و کمترین افت (11 متر) در بخش‌های شرق، ‎غرب و جنوب‌غرب آبخوان مشاهده شده است. از دیدگاه خبرگان، عوامل انسانی نسبت به عوامل طبیعی اهمیت بالاتری دارند و به‌عنوان عامل غالب در افت سطح آب زیرزمینی دشت قزوین شناسایی شده‌اند. سه عامل اصلی با بیشترین اهمیت عبارت‌اند از: افزایش تقاضای آب کشاورزی (امتیاز 784/0)، احداث سدهای مخزنی در بالادست (امتیاز 715/0) و کاهش تغذیه طبیعی آبخوان (امتیاز 705/0). پیام مدیریتی اصلی پژوهش آن است که عامل غالب در افت سطح آب زیرزمینی، فشارهای انسانی است و مدیریت پایدار باید بر کنترل این عوامل تمرکز کند. از این‌رو، اقداماتی مانند اصلاح الگوی کشت، توسعه آبیاری‌های بهینه، نظارت قوی بر چاه‌ها، مدیریت سدهای بالادست، به‌روزرسانی قوانین، اجرای آمایش سرزمین و تقویت نظام حکمرانی آب ضروری است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Identification and Prioritization of Factors Affecting Groundwater Level Decline in the Qazvin Plain Using the Fuzzy Delphi Approach

نویسندگان [English]

  • Mehdi Hayatzadeh 1
  • Vahid Payravand 2
  • Mohamadreza Sayyadi 3
  • Mahin fooladi 4
1 Assistant Professor, Faculty of Agriculture and Natural Resources, Ardakan University, Ardakan, Iran
2 1- Phd. Student of Watershed Management, Department of Arid and Mountainous Region Reclamation Engineering , Faculty of Natural Resources, University of Tehran, Karaj, Iran
3 3- Phd. Student of Range Management, Department of Arid and Mountainous Region Reclamation Engineering , Faculty of Natural Resources, University of Tehran, Karaj, Iran
4 Ph. D. Student of Rangeland Management, Faculty of Natural Resources, Tarbiat Modares University, Noor, I. R. Iran.
چکیده [English]

Groundwater level decline in Iran’s agricultural plains, particularly in the Qazvin Plain, has become one of the major drivers of both quantitative and qualitative water resource degradation. This study aimed to evaluate the long-term trend of groundwater decline and to identify and prioritize the natural and anthropogenic factors contributing to groundwater level depletion in the Qazvin Plain. The research employed an integrated methodology combining spatiotemporal analysis of groundwater level changes over a 31-year period (1994–2024) using digital spatial mapping techniques and the Triangular Fuzzy Delphi Method based on the consensus of 16 experts in groundwater, agriculture, and water resources management. The results indicated that the mean groundwater table decline over the study period was approximately 20.5 m, with an average annual decline rate of 0.68 m. The greatest decline (30 m) occurred in the northeastern and southern parts of the plain, whereas the lowest decline (11 m) was observed in the eastern, western, and southwestern sections of the aquifer. Expert evaluations revealed that anthropogenic factors have a substantially greater influence than natural factors and represent the dominant drivers of groundwater depletion in the Qazvin Plain. The three highest-ranked factors were increasing agricultural water demand (0.784), construction of upstream storage dams (0.715), and reduced natural aquifer recharge (0.705). The findings highlight that human-induced pressures are the primary cause of groundwater level decline. Therefore, sustainable groundwater management should prioritize controlling these pressures through measures such as optimizing cropping patterns, expanding efficient irrigation systems, strengthening groundwater well monitoring, improving upstream reservoir operation, updating water-related legislation, implementing land-use planning, and enhancing water governance.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Anthropogenic Factors
  • Natural Factors
  • Triangular Fuzzy Delphi
  • Water Governance
  • Water Resources Management
هیدروژئولوژی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 06 مهر 1405

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار